Tội phạm mạng thời công nghệ và bài toán kích hoạt “lá chắn số”

Không còn là những cú lừa đơn lẻ

Nếu trước đây các đối tượng chủ yếu giả danh cán bộ công an, viện kiểm sát hoặc ngân hàng để yêu cầu chuyển tiền, thì hiện nay các đường dây lừa đảo đã vận hành như những “doanh nghiệp ngầm” với sự phân công chuyên nghiệp từ thu thập dữ liệu cá nhân, xây dựng kịch bản tâm lý đến rửa tiền xuyên biên giới.

Điểm đáng báo động là trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ Deepfake, nhân bản giọng nói, mã độc trên điện thoại thông minh đang bị biến thành công cụ phạm tội. Chỉ cần vài chục giây video hoặc vài đoạn ghi âm trên mạng xã hội, các đối tượng có thể tạo ra cuộc gọi giả mạo người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc nhân viên ngân hàng với độ chân thực rất cao nhằm thao túng cảm xúc nạn nhân.

Các chuyên gia an ninh mạng nhận định, mục tiêu của tội phạm không còn đơn thuần là lấy mã OTP như trước, mà chuyển sang chiếm quyền điều khiển trực tiếp điện thoại thông minh. Khi thiết bị đã bị cài mã độc, mọi lớp bảo mật, kể cả sinh trắc học hay OTP, đều có thể bị vô hiệu hóa thông qua việc điều khiển phiên giao dịch của chính người dùng.

Chiêu trò mới giả nhân viên ngân hàng để phát tán mã độc

Một trong những thủ đoạn nổi lên thời gian gần đây là giả danh nhân viên ngân hàng gọi điện, nhắn tin hoặc gửi email thông báo hỗ trợ nâng cấp ứng dụng ngân hàng điện tử.

Các đối tượng hướng dẫn khách hàng truy cập website giả hoặc cài đặt ứng dụng ngoài Google Play, App Store. Sau khi người dùng cấp quyền Trợ năng (Accessibility), mã độc sẽ âm thầm kiểm soát điện thoại, ghi nhận thao tác, đánh cắp thông tin đăng nhập, mã xác thực và thực hiện lệnh chuyển tiền mà chủ tài khoản gần như không phát hiện.

Đáng chú ý, không chỉ một ngân hàng mà nhiều tổ chức tín dụng lớn đều đã phát đi cảnh báo về thủ đoạn này. Điều đó cho thấy đây không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đã trở thành xu hướng tấn công mới của tội phạm mạng.

Song song với đó là hàng loạt hình thức lừa đảo khác như: Giả màn hình chuyển khoản thành công; giả âm thanh loa báo nhận tiền tại cửa hàng; thay thế mã QR thanh toán; giả nhân viên kỹ thuật đến nâng cấp thiết bị Smart POS; tạo website đầu tư AI, tiền số cam kết lợi nhuận cao; lừa đảo “mổ lợn”, tình cảm, tuyển dụng, giao hàng, trúng thưởng bằng AI tạo sinh.

Các thủ đoạn tuy khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu cuối cùng chiếm đoạt tài sản thông qua việc đánh cắp thông tin hoặc thao túng tâm lý.

Tội phạm không phá hệ thống ngân hàng mà phá “lá chắn tâm lý”

Thực tế cho thấy, các ngân hàng ngày càng đầu tư mạnh vào công nghệ bảo mật. Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất vẫn nằm ở yếu tố con người.

Kẻ gian thường tạo ra trạng thái tâm lý khẩn cấp tài khoản bị khóa, liên quan rửa tiền, có lệnh bắt giữ, nhận quà giá trị lớn hoặc cơ hội đầu tư lợi nhuận cao... Khi nạn nhân rơi vào trạng thái hoảng sợ hoặc hưng phấn, khả năng kiểm chứng thông tin gần như bị vô hiệu hóa.

Nguy hiểm hơn, việc dữ liệu cá nhân bị rò rỉ khiến các đối tượng biết rõ họ tên, số căn cước, số điện thoại, tài khoản ngân hàng, thậm chí cả người thân của nạn nhân, tạo cảm giác cuộc gọi hoàn toàn đáng tin cậy.

Chống lừa đảo phải bắt đầu từ phòng ngừa

Trong bối cảnh dòng tiền có thể bị chuyển qua nhiều tài khoản trung gian rồi nhanh chóng ra nước ngoài hoặc chuyển đổi thành tiền số, khả năng thu hồi tài sản sau khi bị lừa là rất thấp.

Vì vậy, phòng ngừa luôn là giải pháp hiệu quả nhất, người dân cần hình thành thói quen chỉ tải ứng dụng từ kho chính thức; tuyệt đối không cài file APK gửi qua tin nhắn; không cấp quyền Trợ năng cho ứng dụng lạ; không cung cấp OTP, mật khẩu, mã PIN, dữ liệu sinh trắc học cho bất kỳ ai; khi nhận cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền hoặc hỗ trợ tài khoản phải chủ động gọi lại theo số chính thức của ngân hàng hoặc số đã lưu.

Đối với hộ kinh doanh, việc chỉ dựa vào âm thanh báo nhận tiền hoặc hình ảnh chuyển khoản thành công là hết sức rủi ro. Mọi giao dịch chỉ nên hoàn tất sau khi số tiền thực sự ghi nhận trên tài khoản ngân hàng.

Theo các chuyên gia pháp luật, người dân cần ghi nhớ 3 nguyên tắc cốt lõi:

Thứ nhất, không tin mặc định, công an, viện kiểm sát, tòa án, ngân hàng không giải quyết vụ việc bằng cách yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại, Zalo hay Telegram.

Thứ hai, không cấp quyền cho ứng dụng không rõ nguồn gốc. Việc cấp quyền Trợ năng hoặc điều khiển từ xa cho ứng dụng giả mạo đồng nghĩa với việc trao quyền kiểm soát điện thoại cho tội phạm.

Thứ ba, luôn xác thực bằng kênh độc lập, khi nhận được cuộc gọi từ người thân, lãnh đạo hoặc nhân viên ngân hàng yêu cầu chuyển tiền, hãy dừng cuộc gọi và liên hệ lại qua số điện thoại chính thức hoặc phương thức đã được xác minh trước đó.

Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã xác định phòng, chống lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng là nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn mới. Chỉ thị yêu cầu tăng cường tuyên truyền, hoàn thiện cơ chế pháp luật, siết quản lý tài khoản thanh toán, kết nối dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp truy vết dòng tiền giữa các cơ quan chức năng.

Trong lĩnh vực ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng yêu cầu các tổ chức tín dụng tăng cường giám sát giao dịch bất thường, ngăn chặn việc mở và sử dụng tài khoản không đúng thông tin chủ thể, đồng thời cảnh báo khách hàng về các thủ đoạn đánh tráo chip thẻ, giả mạo thanh toán và lừa đảo công nghệ cao.

Trong kỷ nguyên số, “lá chắn” bảo vệ tài sản không chỉ là công nghệ của ngân hàng hay sự vào cuộc của cơ quan chức năng. Đó còn là sự tỉnh táo của mỗi người dân trước mọi lời mời gọi hấp dẫn, mọi yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp và mọi đường link chưa được kiểm chứng. Bởi chỉ cần một phút mất cảnh giác, hậu quả có thể là nhiều năm tích lũy tài sản tan biến. Ngược lại, một thói quen kiểm chứng thông tin trước khi hành động sẽ là “tường lửa” hiệu quả nhất để vô hiệu hóa những chiếc bẫy ngày càng tinh vi trên không gian mạng.